Na linku ispod možete preuzeti knjigu sa radovima iz ove oblasti

Geoekologija, odnosno pejzažna ekologija, je primjenjena nauka o pejzažu (kao okruženju života i rada čovjeka i drugih organizama) čiji je cilj definisanje ekološki optimalne prostorne organizacije korišćenja i zaštite pejzaža [1].

Geoekologija pruža niz teorija, modela i iskustva u proučavanju pejzaža [2].

Multidisciplinarni pristup savremenom prostornom planiranju opravdano je pokrenuo povećan interes za njegov geoekološki aspekt, posebno u slučaju stručnih studija i analiza, čineći ovo tematsko područje zasebnim istraživačkim poljem. Geoekološki sadržaj se odavno sistematski prikazuje i modelira u ovoj oblasti kroz različite oblike geoekološkog mapiranja [3].

Jedna od praktičnih geoekoloških metoda pogodnih za planiranje optimalnog upravljanja prostorom jeste geoekološka evaluacija. Geoekološka evaluacija je postupak donošenja procjene da li i u kom stepenu prostor ili neka njegova geokomponenta odgovara određenom načinu korišćenja [4]. Putem geoekološke evaluacije, osim određivanja pogodnosti prostora za određeni način korištenja, stvara se i mogućnost otkrivanja nelogičnosti u korišćenju prostora preko upoređivanja dobijenih rezultata sa aktuelnim načinom korištenja [5].

Evaluacija pejzaža, kao prilično nezavisnog elementa prirodnog okruženja, predstavlja prilično težak zadatak. Pejzaž se može posmatrati kao preduslov za vrstu uticaja svih ostalih prirodnih komponenti u prostoru, i kao takav utiče na kvalitativne karakteristike površinskog i površinskog dijela litosfere, klimatske uslove, tlo, vegetaciju itd. Iz gore navedenih razloga često je nemoguće definisati vrijednost pejzaža, jer teorija vrednovanja nije u potpunosti definisala principe i kriterijume vrednovanja [6].

Geoekološka evaluacija važna je za buduće turističko planiranje, uređenje, zaštitu i upravljanje, što podrazumijeva dalji razvoj i promociju turističko-rekreativnih aktivnosti [2]. Postoji više metoda koji vrše geoekološku evaluciju planinskog prostora za potrebe rekreativnog turizma od kojih se najviše koristi kvantitativni metod raznolikosti (V-Wert metod) koji je formulisao Njemački geoekolog Hans Kiemstedt. Evaluacija korišćenjem ovog metoda bila je predmet intezivnih istraživanja poslednjih godina u urbanim područijima Beograd, Novi Sad, Loznica, Trebinje, Niš [7-11], kao i planinskim Ravna planina i Romanija, i Nacionalni park Kozara [12-13]. Metod se pokazao kao pogodan za evaluaciju planinskih područja sa određenim prednostima i nedostacima.

Ovaj rad ima za cilj korišćenjem kvantitativnog metoda raznolikosti (V-Wert metoda) u GIS (Geografski informacioni sitemi) okuruženju saznati u kojoj su mjeri prirodne komponente opštine Mojkovac koja ima planinski karakter povoljne za razvoj rekreativnog turizma.

MATERIJALI I METODE

Istraživano područje

Područje opštine Mojkovac pripada sjevernoj crnogorskoj regiji. Zahvata srednji dio riječnog toka Tare između planina Bjelasice, Sinjajevine i Prošćenskih planina, sa djelovima Nacionalnog parka „Durmitor“ i Nacionalnog parka „Biogradska Gora“. Mojkovac je određen geografskim koordinatama  42°55′ i 43°5′ N geografske širine i 19°20′ i 19°42′ E geografske dužine (Slika br. 1). Ukupna površina opštine je oko 367 km², što čini 2,6% ukupne teritorije Crne Gore, i po površini je jedna od manjih opština u Crnoj Gori. Prema popisu iz 2011. godine ima 8622 stanovnika.

V-Wert metod i korišćeni ulazni podaci za kriterijume

Geoekološka evaluacija izvršena je korišćenjem kvantitativnog metoda raznolikosti (V-Wert metoda) primjenom alata za kartografsku algebru u QGIS 3.14. softveru prema sledećoj formuli [14]:

V= ((W+G*3+R+N) *1000) *K

Gdje je: W – ivice šuma (m/m²) , G – ivice voda (m/m²) , R – energija reljefa (-), N – način korišćenja (-), K – klimatski faktor (-).

Nakon implementacije geoekološke evaluacije primjenom kartografske algebre po definisanoj formuli dobijene su vrijednosti povoljnosti. Kako bi dobili konačnu kartu prema stepenima povoljnosti vrijednosti su klasifikovane u četri kategorije prema Tabeli br. 1 [14].

Kategorije	Klase	Raspon
I	Nepovoljno	V<3,72
II	Uslovno povoljno	3,72 < V < 7,44
III	Povoljno	7,44 < V < 11,16
IV	Veoma povoljno	V > 11,16

Na početku je formirana GRID poligonska vektorska mreža dimenzija 1000×1000 m, kojom je obuhvaćeno šire proučavno područje opštine Mojkovac sa 590 ćelija, odnosno površinom od 590 km². 

Prvi kriterijum koji koristi ovaj metod je dužina ivice šume (W). Ivice šuma su nosioci kontrasta i promjena u prostoru koje djeluju na čula posmatrača i predstavljaju tipične  elemente  kulturnog  pejzaža [2].  Presudnu ulogu u ocjeni turističke vrijednosti jednog pejzaža imaju zelene površine, koje u velikoj mjeri doprinose kretanju turista i osnova su razvoja održivog turizma [15-16]. Kako bi se odredile ivice šume korišćeni su podaci iz digitalne prostorne baze podataka Copernicus Forest type product za 2018. godinu (Slika br. 2) [18]. Geoprostorna analiza izvršena je mjerenjem dužine ivice za šumske klase za svaku ćeliju posebno.

Ivice voda (G) je drugi kriterijum koji koristi ova metoda. Ivice voda značajno povećavaju  turističku  vrijednost pejzaža, čine ga atraktivnijim i sa rekreacijskog aspekta primamljivijim jer pogoduju razvoju većeg broja rekreativnih i turističkih aktivnosti [7-11]. Izvor podataka za ovaj kriterijum su podaci iz Open Street Map baze, poboljšani na osnovu javno dostupnog ortofoto snimka iz 2018. godine nekadšnjeg Ministarstva održivog razvoja i turizma (Slika br. 3) [18-19]. Kao za prvi kriterijum i za ovaj kriterijum izmjerena je dužina ivice za svaku ćeliju.

Kao treći kriterijum ovaj metod koristi energiju reljefa odnosno vertikalnu raščlanjenost. Vertikalna raščlanjenost reljefa predstavlja potencijalnu energiju određenog dijela topografske površine definisanu visinskom razlikom najviše i najniže visinske tačke [20]. Uticaj reljefa na razvoj i razmještaj turizma ogleda se u tri osnovna vida, i to: rekreativnom, estetskom i lokacionom [21]. Ovaj kriterijum dobijen je primjenom zonalne statistike korišćenjem podataka EU-DEM 25m modela (Slika br. 4) [22], a nakon toga dobijene vrijednosti klasifikovane su prema skali za dobijene vrijednosti prema Tabeli br. 2.

Visinska razlika	Vrijednost
10-20	220
20-30	300
30-60	400
60-100	590
100-250	860
250-500	1200

Kriterijum koji se odnosi na korišćenje zemljišta dobija se na osnovu procentualnog učešća u ćeliji i množenjem sa odgovarajućim težinskim koeficijentom iz Tabele br. 3. Kao izvor podataka za ovaj kriterijum korišćeni su podaci iz COPERNICUS CORINE Land Cover baze (Slika br. 5) [23].

Način korišćenja zemljišta	Težinski koeficijent
Oranične površine i bašte	6
Voćnjaci i vinogradi	8
Livade i pašnjaci	15
Šume i šumsko zemljište	19
Pustare, goleti i zone rijetke vegetacije	21
Antropogeni tereni i nepolodno zemljište	21
Vodene površine	50

Klimatski kriterijum je poslednji element koji koristi ovaj metod. Kiemstedt je vrijednosti za ovaj kriterijum predložio za studijsko područje Njemačke [14]. Kako su vrijednosti predložene za prostor Njemačke teško je definisati vrijednosti za druga područja. Pregledom predloženih klimatskih vrijednosti iz Tabele br. 4 u ovom radu uzeta je vrijednost 1,4 za cijelo istraživano područje na osnovu Kepenove klasifikacije za prostor Crne Gore [24].

Klimatski tip	Težinski koeficijent
Urbana klima	0,62-0,80
Klima basena	0.70-0,90
Klima sjeverno Njemačke nizije	0.90-1,10
Obalna klima (Baltičko i Sjeverno more)	1,10-1,20
Klima subplaninske zone	1,20-1,40
Klima visokih planina	1,30-1,50
Klima središnjih Alpa	1,30-1,80

REZULTATI I DISKUSIJA

Podaci sa konačne karte povoljnosti (Slika br. 6) obračunati su i dobijeni su rezultati evaluacije na osnovu kojih su predstavljeni  stepeni  povoljnosti različitih dijelova razmatranog područja za potrebe rekreativnog  turizma. Evaluacija je sprovedena na nešto širem području u odnosu na administrativne granice opštine Mojkovac i obuhvata granične oblasti sa drugim opštinama, pa je umjesto površine od 367 km² evaluacija izvršena na području od 419 km². Razlog tome je veličina GRID jedinice 1000×1000 m, pa da bi se pravilno izvršila evaluaciji nisu odsječeni dijelovi teritorije koji se nalaze u drugim opštinama. Stepeni povoljnosti pokazuju da nepovoljne površine zauzimaju 67 km² (16%), uslovno povoljne 89 km² (21%), povoljne 176 km² (42%) i veoma povoljne 87 km² (21%). OdređenI dijelovi planinskih prostora Sinjajevine prepoznati su pod nepovoljnom kategorijom. Planinski prostori gdje imamo nešto manje prisustvno šumske vegetacije u GRID jedinici uslovno su povoljni. Pod povoljnom i veoma povoljnom kategorijom za razvoj turističko-rekreativnih sadržaja prepoznat je veći dio opštine, posebno gradska oblast Mojkovca i seoska naselja u podnožju Sinjajevine, Bjelasice, Prošćenskih planina, Zabojsko jezero, prostor Tare i njenih pritoka na cijelom potezu kroz mojkovačku opštinu.

Rezultati se mogu smatrati dobrim, jer je pod povoljnom i veoma povoljnom kategorijom prepoznata većina prostora kao u Strateškom planu razvoja opštine Mojkovac 2012-2019 i Prostorno-urbanističkom planu opštine Mojkovac do 2020. godine [26-27]. Izuzetak su dijelovi Sinjajevine koji se prema ovih dokumentima smatraju uslovno povoljni ili povoljni, a ovim metodom svrstani su u nepovoljnu kategoriju.

Prema Strateškom planu razvoja opštine Mojkovac 2012-2019 istaknuto je da su smještajni kapaciteti lošeg kvaliteta sa niskim kvalitetom smještaja i nedovoljnom infrastrukturnom opremljenošću [26]. Saobraćajna povezanost sa ostalim opštinama sjevernog regiona relativno je zadovoljavajućeg karaktera i oslanja se na postojeću mrežu regionalnih i magistralnih puteva. Takođe, istaknuto je da turisti koji posjete Mojkovac su mahom turisti u tranzitu, čija su krajnja destinacija nacionalni parkovi „Durmitor“ i „Biogradska gora“.

Trenutni razvoj nije u skladu sa realnim mogućnostima i potencijalima koji postoje. Uprkos značajnom prirodnom pejzažnom potencijalu, koji prepoznaje i ovaj metod svi oblici turizma u opštini su nerazvijeni što potvđuje i Analiza objektivnih pokazatelja razvijenosti turizma u Crnoj Gori [28]. Potencijali planinskih pejzaža u zimskoj i ljetnjoj sezoni su do sada nedovoljno ekonomski valorizovani u funkciji razvoja turističke privrede, iako su Prostornim planom Crne Gore do 2020. godine i u okviru Strategije razvoja turzima u Crnoj Gori do 2020. godine, Prostorno-urbanističkim planom opštine Mojkovac, Strateškim planom razvoja opštine Mojkovac 2012-2019, visoko rangirani i svrstani u prioritetna težišta razvoja [26-30].

Međutim, u fazi izrade je Ski centar Žarski koji može biti pokretač rekreativnog turističkog razvoja. Upravo zbog toga buduće planske dokumente i strategije koje su u procesu izrade treba usmjeriti u funkciji razvoja održivog rekreativnog turizma.  Osim toga potrebno je uložiti dodatne napore za razvoj još turisitčko-rekreativnih sadržaja. Današnji turistički trendovi upravo pokazuju da ovakve nevalorizovane destinacije sa očuvanim i raznolikim prirodnim pejzažima dolaze u interes turista različitih kategorija [31]. Za razvoj rekreativnog turizma Mojkovcu nedostaje sinergija sa pratećim ekonomskim dijelatnostima, radna snaga sa iskustvom, kvalitetan smještaj visokog kvaliteta, dobra ponuda tokom cijele godine, jedinstven identitet koji bi promovisao prirodne potencijale, valorizacija i usmjerenost ka potražnji, uz poštovanje principa održivog razvoja.

ZAKLJUČAK

Rad potvrđuje složenost i značaj geoekološke evaluacije u svrhu razvoja rekreativnog turizma. Metod primjenjen u radu pokazao se kao pogodan na istraživanom području. Ipak metod ima nedostatke sa rezolucijom, tačnošću i kvalitetom ulaznih podataka i definisanjem vrijednosti za klimatski kriterijum. Validacija dobijenih rezultata predstavlja složen zadatak za nepoznatno područje i za veliko istraživano područje jer su potrebne relevantne kartografske podloge ili podaci direktno sa terena.

Rezultati geoekološke evaluacije dobijeni u ovom istraživanju pokazuju da nepovoljne površine zauzimaju 67 km² (16%), uslovno povoljne 89 km² (21%), povoljne 176 km² (42%) i veoma povoljne 87 km² (21%). Metod je uglavnom prepoznao planinski prostor Sinjajevine, Bjelasice, Prošćenskih planina, Zabojsko jezero, prostor Tare i njenih pritoka Mojkovca pod povoljnim kategorijama, sa izuzetkom nekih dijelova Sinjajevine. Međutim, rekreativni turizam u Mojkovcu je nerazvijen uprkos značajnom prirodnom potencijalu koji prepoznaje i ovaj metod. Ovaj potencijal u budućnosti potrebno je valorizovati i usmjeriti ka potražnji, uz poštovanje principa održivog razvoja.

LITERATURA

• Bognar, A., Lozić S., Saletto M. (2008): Geoekologija: skripta. PMF-Zavod za geografiju i prostorno planiranje. Zagreb.
• Pecelj, M. R., Pecelj-Purković, J., Pecelj, M. (2015): Geoekologija. Geografski fakultet. Beograd.
• Nikolić G. Systematization of geoecological maps and their role in spatial planning. XV Symposium in engineering Geology and Geotechnics, Beograd. 2016.
• Crnogorac Č., Spahić M. (2012): Osnovni geoekologije. ARTPRINT. Banja Luka.
• Čirjak B.R., Mamut M., Geoekološko vrednovanje reljefa otoka Hvara s aspekta poljodjelske valorizacije.Socijalna ekologija, Zagreb, 2017, 25(3), 211-234, doi: 10.17234/SocEkol.25.3.1.
• Lješević M. Ocena prirodnih abiotičkih uslova za potrebe istraživanja optimuma poljoprivredne proizvodnje. Zbornik radova – Geografski fakultet Univerziteta u Beogradu, 1992, 39, 125-141.
• Pecelj R. M., Vagic N., Pecelj M., & Djuric D. Geoecological evaluation of Belgrade and environmet for the purposes of rest and recreation. Archives for Tehnical Sciences, 2015, 14(1), 63–72, doi: 10.7251/afts.2016.08142.063P.
• Pecelj R. M., Lukić M., Pecelj M., Srnić D., Đurić D. Geoecological evaluation of Novi Sad and environment for the purposes of health tourism and recreation. Archives for Tehnical Sciences, 2017, 17(1), 89–97, doi: 10.7251/afts.2017.0917.089P
• Pecelj M., Lukić M., Vučičević A., De Una-Alvarez E., Esteves da Silva CGJ., Freinkin I., Ciganović S., Bogdanović U. Geoecological evaluation of local surroundings for the purposes of recreational tourism. Journal of the Geographical Institute “Jovan Cvijić”, 2018, 68(2), 215-231, doi: 10.2298/IJGI1802215P.
• Lukić M., Filipović D., Pecelj M. Vrednovanje predela u funkciji razvoja sportsko-rekreativnog turizma – primer grada Trebinja, Ecologica, 2018, 25(92), 821-827.
• Manić M., Milovanović M., Đorđević M. Geoecological evaluation of Niš landscape for the purpose of sport and recreational tourism. Serbian Journal of Geoscience, 2019, 5, 7-12.
• Pecelj R., M, Šušnjar S., Lukić M., Evaluacija predela za potrebe turizma- studija slučaja jugo-zapadnih padina planine Romanija. 6. Medjunarodni naucni skup „Nauka i praksa poslovnih studija“: Banja Luka, 2018, 705–717. doi: 10.7251/ZUPS1806705P.
• Popović D., Doljak D., Kuzmanović D., Pecelj R.M. Geoecological evaluation of protected area for recreation and tourism planning – The evidence from Bosnia and Herzegovina National Park. Journal of the Geographical Institute “Jovan Cvijić” SASA, 2018, 68(1), 119-131, doi: 10.2298/IJGI1801119P.
• Kiemstedt, H. (1967): Zur Bewertung der Landschaft für die Erholung [To assess the landscape for recovery]. Hannover: Contributions to Land Conservation.
• Mihajlović D., Maksimović M., Urošević S. Ekološka dimenzija održivosti ruralnog turizma Stare planine. Ecologica, 2016, 23(82), 336-340.
• Đukin A., Mihailović M., Petrović J., Stavretović N. Značaj rekreacionog potencijala Stare Planine za unapređenje održivog turizma. Ecologica, 2018, 25(89), 169-174.
• Forest type — Copernicus Land Monitoring Service [Internet]. Copernicus.eu. 2018 [cited 2021 Sep 30]. Available from: https://land.copernicus.eu/pan-european/high-resolution-layers/forests/forest-type-1
• OBLIQUO Multiview demo of Montenegro [Internet]. Gov.me:3800. [cited 2021 Sep 30]. Available from: http://www.geo.mrt.gov.me:3800/www/?fbclid=IwAR26S3-BL0w2g-Pvglw6pSDt_uUh2Db6r_iQGDoF90WY89SZCcU-0dKK0jI
• OpenStreetMap [Internet]. OpenStreetMap. 2021 [cited 9 October 2021]. Available from: https://www.openstreetmap.org/
• Dragicevic, S. Filipovic, D. (2016): Prirodni uslovi i nepogode u planiranju i zaštiti prostora – drugo dopunjeno izdanje. Geografski fakultet. Beograd.
• Kadušić, A., Smajić, S., Mešanović Dž. (2018): Turistička geografija: fizičkogeografske i društvenogeografske osnove turizma. OFF-SET Tuzla.
• EU-DEM v1.1 [Internet]. Copernicus. 2019 [cited 2021 Sep 30]. Available from: https://land.copernicus.eu/imagery-in-situ/eu-dem/eu-dem-v1.1
• Corine Land Cover 2018 — Copernicus Land Monitoring Service [Internet]. Copernicus.eu. 2018 [cited 2021 Sep 30]. Available from: https://land.copernicus.eu/pan-european/corine-land-cover/clc2018
• Burić D., Ducić V., Mihajlović J. The climate of Montenegro: Modificators and types-part two. Bulletin of the Serbian geographical society, 2014, 94(1), 73-90. doi: 10.2298/GSGD1401073B.
• Hoffmann, G. (1999): Tourismus in Luftkurorten Nordrhein-Westfalens, Bewertung und Perspektiven [Tourism in Luftkurort North Rhine-Westphalia, Evaluation and Perspectives]. PhD Thesis. der Universität-Gesamthochschule, Paderborn.
• Strateški plan razvoja opštine Mojkovac 2012-2019. Opština Mojkovac. Mojkovac 2011.
• Prostorno-urbanistički plan opštine Mojkovac do 2020. godine. Jugoslovenski institut za urbanizam i stanovanje – JUGINUS. Beograd-Bijelo Polje-Mojkovac 2015.
• Milošević S. Analiza objektivnih pokazatelja razvijenosti turizma u Crnoj Gori. Tims. Acta, 2017, 11(1), 31-43.
• Strategija razvoja turizma u Crnoj Gori do 2020. godine. Ministarstvo turizma, DEG, GTZ. Podgorica 2008.
• Prostorni plan Crne Gore do 2020.godine. Montenegroinženjering, IAUS, Urbanistički inštitut Republike Slovenije. Podgorica 2008.
• Panfilov A. V., Vernikova, V. D. Global development trends in organization of tourist and recreational areas. In IOP Conference Series: Materials Science and Engineering, 2020, 775(1).

Napomena: Rad je objavljen

FILIP VUJOVIĆ, Mladen Delić ;14th scientific conference Students encountering science – StES 2021 PROCEEDINGS; GEOEKOLOŠKA EVALUACIJA MOJKOVCA U SVRHU RAZVOJA REKREATIVNOG TURIZMA